Terekeme Diye Kime Denir? (Bir Kimliğin İzinde Yüzyıllık Yolculuk)
Bir sohbet ortamında “Terekeme” kelimesi geçtiğinde, kimi insanların aklına Anadolu’nun doğusundaki köylerde duydukları türküler gelir, kimilerinin zihninde ise Azerbaycan bozkırlarında göçen atlılar canlanır. Bu kelime yalnızca bir etnik tanımı değil, aynı zamanda tarih boyunca şekillenmiş bir yaşam biçimini, kültürel bir mirası ve göç yollarıyla yoğrulmuş bir kimliği anlatır. Gelin şimdi birlikte bu kadim ismin izini sürelim: Terekeme kimdir, nereden gelir, bugün neyi temsil eder?
Kökenin İzinde: “Terekeme” Adının Hikâyesi
“Terekeme” kelimesi, Arapça kökenli olup “yürüyen, göç eden” anlamına gelen “terekke” kökünden türemiştir. Bu da bize Terekemelerin tarih boyunca göçebe ya da yarı göçebe bir hayat sürdüğünü gösterir. 9. ve 10. yüzyıllardan itibaren Kafkasya ve Orta Asya coğrafyasında görülen Terekemeler, esasen Oğuz Türklerinin bir kolu olarak kabul edilir. Selçuklu ve daha sonra Akkoyunlu, Karakoyunlu gibi Türk devletlerinin egemenlik alanlarında önemli bir nüfus oluşturmuşlardır.
Tarihi kayıtlar, Terekemelerin özellikle Güney Kafkasya, Azerbaycan, Doğu Anadolu ve Kuzey İran hattında göç ettiklerini ve yerleştiklerini gösterir. 16. yüzyılda Safevi döneminde Azerbaycan sahasında yoğun olarak görülen bu topluluk, zamanla yerleşik hayata geçmiş olsa da kültürlerinde göçebe geleneklerin izlerini taşımaya devam etmiştir.
Bugünkü Dağılım: Sınırların Ötesinde Bir Kimlik
Modern dönemde Terekemeler, Azerbaycan’ın batısı, Gürcistan’ın doğusu, Ermenistan’ın kuzeyi ve Türkiye’nin doğu illeri (özellikle Kars, Ardahan, Iğdır) gibi bölgelerde yaşamaktadır. Ayrıca İran’ın kuzeybatısında da Terekeme nüfusları bulunmaktadır. Nüfus sayımlarında çoğu zaman “Azerbaycan Türkü” olarak kaydedilen bu topluluk, kendi içinde farklı alt gruplara ve aşiretlere ayrılır.
2022’de Kafkasya Araştırmaları Enstitüsü’nün yayımladığı bir rapora göre, Azerbaycan’da yaşayan Terekemelerin sayısı yaklaşık 1 milyon civarındadır. Türkiye’deki nüfus ise tam olarak bilinmemekle birlikte, yerel kaynaklara göre 300-400 bin civarında olduğu tahmin edilmektedir.
Bir Kimliğin Sesi: Kültür, Dil ve Gelenekler
Terekemeler, dil olarak Azerbaycan Türkçesine çok yakın bir Türkçe konuşurlar. Hatta pek çok dilbilimci, Terekeme ağzını Azerbaycan Türkçesinin bir lehçesi olarak değerlendirir. Fakat asıl dikkat çekici olan, sözlü kültürlerinin zenginliğidir. Ağıtlar, destanlar, masallar ve atasözleri, göçebe yaşamın ve tarih boyunca yaşanan mücadelelerin izlerini taşır.
Örneğin, Terekeme masallarında sıkça karşılaşılan “bozkır yolcusu” figürü, sadece bir kahraman değildir; o aynı zamanda bu topluluğun tarih boyunca sürdürdüğü göçebe ruhun sembolüdür. Yine düğünlerde oynanan halk oyunları, uzun yolculukların ve kervan duraklarının ritmini taşır.
Giyim ve Yaşam Tarzı
Terekeme kültürünün görsel kimliği de oldukça özgündür. Kadınlar rengârenk işlemeli elbiseler giyerken, erkeklerin giydiği uzun kaftanlar ve keçe şapkalar göçebe geçmişin izlerini taşır. Hayvancılık ve özellikle koyun yetiştiriciliği, tarih boyunca Terekeme ekonomisinin omurgası olmuştur. Bugün bile bazı Terekeme köylerinde mevsimlik yayla göçleri devam eder.
Modern Dönemde Terekemeler: Bir Köprü Rolü
Terekemeler yalnızca tarihî bir topluluk değil, aynı zamanda kültürel bir köprü işlevi de görür. Oğuz Türk dünyasının doğu kanadıyla batı kanadı arasında hem dil hem de kültür açısından geçiş alanı oluştururlar. Bu yüzden Azerbaycan ile Anadolu arasında köprü kuran birçok halk sanatçısı, yazar ve aydın Terekeme kökenlidir.
Örneğin ünlü halk ozanı Aşık Mahzuni Şerif’in bazı eserlerinde Terekeme ezgilerinden etkiler görmek mümkündür. Keza Kars ve Iğdır’da düzenlenen “Terekeme-Karapapak Kültür Günleri” etkinlikleri, hem Türkiye hem de Azerbaycan’dan gelen sanatçılar için ortak bir buluşma noktasıdır.
Geleceğe Bakış: Kimlik Nasıl Yaşatılır?
Küreselleşmenin hızlandığı çağımızda, Terekeme kimliği de dönüşüm sürecinde. Genç kuşaklar şehirleşme ve modernleşme ile birlikte geleneklerinden uzaklaşsa da sosyal medya ve kültürel dernekler aracılığıyla kimlik bilincini koruma çabası içindeler. Özellikle son yıllarda internet üzerinde açılan Terekeme tarih sayfaları ve belgesel projeleri, bu kültürün yeni nesillere aktarılmasında önemli bir rol oynuyor.
Sonuç: Terekeme, Bir Kelimeden Çok Daha Fazlası
Terekeme sadece bir etnik ad değil; bir yolculuğun, bir kültürün ve bir kimliğin yüzyıllara yayılan öyküsüdür. Onlar hem Oğuz dünyasının bir parçası hem de bozkırın özgün çocuklarıdır. Göç yollarının şekillendirdiği yaşam biçimleri, bugün hâlâ türkülerde, masallarda ve sofralarda yaşamaya devam eder.
Şimdi sıra sizde: Terekeme kültürüyle hiç karşılaştınız mı? Belki bir düğünde dinlediğiniz bir türküde, belki bir yemek tarifinde bu kimliğin izlerini gördünüz. Yorumlarda düşüncelerinizi ve deneyimlerinizi paylaşın; bu zengin kültürün hikâyesini birlikte büyütelim.