Model Niye Dağıldı? Güç, İktidar ve Toplumsal Düzenin Yeniden Şekillenmesi
Siyaset, insan topluluklarının bir arada yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan düzeni inşa etmeye çalışırken, aynı zamanda bu düzenin sınırlarını zorlayan, değiştiren ve bozan bir alan da olmaktadır. Bugün, hem yerel hem de küresel düzeyde gözlemlediğimiz siyasi çalkantılar, toplumsal yapıların ve güç ilişkilerinin ne kadar kırılgan, aynı zamanda ne kadar derin yapılarla bağlantılı olduğunu bize tekrar hatırlatıyor. “Model niye dağıldı?” sorusu, bir toplumsal düzenin ve siyasi yapının neden çöktüğünü, devrildiğini veya yeniden şekillendiğini anlamak için kritik bir noktadır. Bu yazıda, iktidar, kurumlar, ideolojiler, yurttaşlık ve demokrasi kavramları etrafında, bu kırılmaların sebeplerini inceleyeceğiz.
İktidarın Dönüşümü ve Meşruiyet Krizleri
Bir toplumda iktidarın nasıl biçimlendiği ve hangi araçlarla sürdürüldüğü, yalnızca teorik değil, toplumsal ve pratik bir mesele olarak karşımıza çıkar. Foucault’nun “iktidar her yerde ve her zaman var” söylemi, iktidarın toplumsal yaşamın her katmanına işlediğini vurgulayan önemli bir perspektif sunar. Ancak iktidarın meşruiyeti, başka bir sorundur. Hangi koşullarda bir iktidar meşru kabul edilir? Modern devletler genellikle hukuki meşruiyet ve demokratik katılım temelleri üzerinden kendilerini tanımlarlar, ancak bu durum her zaman geçerli değildir.
Örneğin, Orta Doğu’daki otokratik rejimlerin çoğu, halkın iradesini temsil ettikleri iddiasıyla varlıklarını sürdürmeye çalışır. Bu devletlerde iktidar genellikle zora dayalıdır ve toplumsal mutabakat ya da katılımın yerini baskı alır. Meşruiyet, bu bağlamda çoğu zaman zorla elde edilen bir özellik olarak değil, toplumun büyük bir kısmının uzlaşmaya dayalı olarak kabul ettiği bir doğruluk olarak tanımlanır. Ancak günümüzün küresel dünyasında, halkın geniş bir kesiminin iktidara duyduğu güven sarsılmakta ve bu da rejimlerin sarsılmasına yol açmaktadır.
Kurumlar ve Demokrasi: Dayanışmadan Çöküşe
Toplumsal düzenin temellerini oluşturan kurumlar, iktidarın ve demokrasinin sağlıklı işleyişi için vazgeçilmezdir. Kurumlar, yalnızca yasa yapıcı organlar değil, eğitim, sağlık, ekonomi ve hatta kültürel yapılarla şekillenen toplumsal pratikleri de kapsar. Ancak kurumlar ne kadar güçlü olursa olsun, eğer halkın katılımı ve eleştirisi yoksa, bu kurumlar yalnızca birer yıkılmaya mahkum yapılar haline gelebilir.
Modern demokrasiler, vatandaşlarının katılımını ve etkileşimini önemli ölçüde teşvik eder. Bununla birlikte, günümüzde bazı demokrasilerde, halkın taleplerine ve beklentilerine karşı duyarsız kalan bir iktidar yapısı yaygınlaşmaktadır. İktidarın bu şekilde halktan kopması, demokrasinin özüne zarar verir ve yurttaşların bu kurumlardaki meşruiyet algısını zedeler. Katılım, demokrasinin işlemesi için şarttır; ancak katılımın yalnızca oy vermekle sınırlı kalmaması gerektiği açıktır. Toplumda kolektif karar alma mekanizmalarına dahil olma, sosyal hareketlerle etkileşimde bulunma ve kamusal alanda sesini duyurma, güçlü bir demokratik yapının temellerini oluşturur.
Yine de, son yıllarda, demokrasinin bazı yönleri giderek zayıflamaktadır. Avrupa’da ve Amerika’da popülist hareketlerin yükselmesi, demokratik kurumların ve normların tehdit altında olduğunu gösteriyor. Popülist liderler, geleneksel kurumlara karşı duyulan güveni kırarak, genellikle halkı “elitler”e karşı kışkırtır. Bu hareketler, genellikle sadece devletin en üst düzeyinde değil, aynı zamanda medyada ve sosyal platformlarda da etkisini gösterir. Burada, demokratik kurumların dönüşümü ve bozulması gibi bir sürecin işlediğini görebiliriz.
İdeolojiler ve Küresel Dinamikler
Günümüzde ideolojiler, yalnızca bireysel ve toplumsal değerler değil, aynı zamanda küresel güç ilişkilerinin şekillendiği önemli bir faktör haline gelmiştir. Kapitalizm, sosyalizm, ulusalcılık, çevreciliğin yanı sıra, son yıllarda en dikkat çeken ideolojik eğilimlerden biri kimlik siyaseti olmuştur. Kimlik siyaseti, bireysel veya toplumsal grupların kendilerini tanımlama biçimlerine dayalı olarak gelişir ve bu, toplumsal yapıyı yeniden inşa etmeye yönelik bir araç olabilir. Ancak, kimlik siyaseti de toplumları parçalayabilecek bir potansiyele sahiptir, çünkü grup aidiyetleri giderek bireysel politik söylemlerden daha baskın hale gelmektedir.
Küreselleşme ve buna paralel olarak gelişen teknolojik devrim, ideolojilerin değişim hızını artırmış ve yerel/toplumsal dinamikleri küresel ölçekte etkilemiştir. Özellikle internetin yaygınlaşması ve sosyal medyanın etkisi, ideolojik eğilimlerin hızla yayıldığı ve bazen birbirine zıt kutuplara savrulabildiği bir ortam yaratmıştır. Bir yanda insan hakları, çevre bilinci ve sosyal adalet gibi evrensel idealler savunulurken, diğer yanda milliyetçilik ve yerel değerlerin ön plana çıkarıldığı bir politik atmosfer gelişmektedir. Bu ideolojik çatışmalar, hükümetlerin iç ve dış politikalarını belirleyen ana dinamiklerden biridir.
Güncel Örnekler: Türkiye ve Brezilya
Türkiye ve Brezilya, iktidar ve meşruiyet ilişkileri üzerine ilginç karşılaştırmalar sunan iki farklı örnektir. Türkiye’de son yıllarda yaşanan demokratik gerileme, halkın devlet kurumlarına olan güveninin sarsılması ve toplumsal kutuplaşma gibi meseleler, meşruiyet krizinin derinleşmesine yol açmıştır. Özellikle Erdoğan’ın otokratik yönetimi, halkın katılımını yalnızca seçimlerle sınırlı tutarak, sokak hareketleri ve protestolarla halkın sesini baskı altına almıştır.
Brezilya’da ise, Jair Bolsonaro’nun iktidarı, özellikle çevresel politikalar ve toplumsal eşitsizlikler konusundaki ideolojik duruşuyla tartışmalı hale gelmiştir. Bolsonaro’nun, Amazon ormanları gibi ekolojik alanları korumak yerine, bu bölgelerdeki kaynakları işletmeye yönelik politikaları, hem yerel halkı hem de küresel çevre savunucularını karşısına almıştır. Bu durum, Brezilya’daki demokratik kurumları zorlayan önemli bir faktördür.
Sonuç: Yeniden İnşa Edilecek Bir Düzen Mi?
“Model niye dağıldı?” sorusu, yalnızca tarihsel ve siyasal bir sorgulama değil, aynı zamanda geleceği inşa etme sorunudur. Bugün karşı karşıya olduğumuz siyasi ve toplumsal krizler, mevcut düzenin meşruiyetine dair ciddi sorular ortaya koyuyor. Demokrasi, iktidar ve yurttaşlık arasındaki ilişki sürekli bir yeniden şekillenme süreci gerektiriyor. Meşruiyetin kaybedilmesi ve halkın katılımının zayıflaması, toplumsal yapıların dönüşümünü hızlandırabilir.
Peki, mevcut düzenin çöküşü ve yeniden inşası konusunda siz ne düşünüyorsunuz? Demokrasiye olan inancımızı nasıl yeniden tesis edebiliriz? Katılımın ve ideolojilerin güç ilişkilerini nasıl dönüştürebileceğini hayal ediyorsunuz?